Renk seçin:


DARBE NEDİR? TARİHTE DARBE YAŞAMIŞ ÜLKELER HANGİLERİDİR?

DARBE NEDİR? TARİHTE DARBE YAŞAMIŞ ÜLKELER HANGİLERİDİR?

islamveihsan.com

Askerî darbe, bir ülkede silahlı kuvvetler mensuplarının silah zoru ile ülke yönetimine el koyması. Hükûmetlerin, ekonomik ve sosyal sorunları çözmekte başarısız oldukları iddiası, cuntacılar tarafından askeri darbelerin başlıca sebebi olarak gösterilir. Zaman zaman ordu tarafından hükûmetlere verilen muhtıralar da darbe benzeri sonuçlar doğurabilir.

Darbeciler genellikle ordunun yapacakları eyleme karşı tarafsız kalmasını fırsat bilerek iktidarı ele geçirerek, lideri devirir; radyo, TV gibi iletişim kanallarını işgal ederek hükûmet daireleri üzerinde otorite kurar; elektrik santralleri gibi temel altyapı tesislerini ve birçok kurumu kontrol altına alır.

ASKERÎ DARBE SONRASI HÜKÛMET ŞEKİLLERİ

Darbe sonrasında ordu kurulacak hükûmetin şekli sorunuyla karşı karşıya kalır. Latin Amerika’da darbeden sonra değişik rütbede askerlerden oluşan cunta yönetimi oldukça yaygındır. Afrika’da ve Türkiye’de ise cunta ile birlikte çalışacak devrimci bir meclis oluşturma ve bu meclis üyelerinin de cunta tarafından seçilmesi yöntemi yaygın olarak kullanılır. 27 Mayıs 1960 ve 12 Eylül 1980 darbeleri ile yönetimi ele geçiren cuntalar olan Milli Birlik Komitesi ya da Milli Güvenlik Kurulu, ülkeyi mutlak biçimde yönetmiş; aynı zamanda Kurucu Meclis ya da Danışma Meclisi adıyla cunta tarafından seçilen sivil temsilcilerin olduğu ancak MBK ya da MGK karşısında bir hayli zayıf bir de meclis oluşturulmuştur.

DÜNYADA DARBELER

Darbeler siyaset tarihinin uzun zamandır bir parçasıdır. Örneğin Roma İmparatoru Jül Sezar bir darbe kurbanı olmuştur ve bazı Roma imparatorları iktidara darbeyle gelmiştir. 1799’da Napolyon da Fransa’da iktidarı bir darbeyle ele geçirmişti. Antik Yunan ve Hindistan kentlerinde darbeler fazlasıyla yaygındı.

Askerî darbeler 20. yüzyılda yaygın biçimde Latin Amerika’da Arjantin, Şili, Asya’da Birmanya, Afrika’da ve Avrupa’da Yunanistan,Asya’da Türkiye  gibi özellikle gelişmekte olan ülkelerde gözlenmiştir.

20. asrın sonlarına doğru darbeler başta gelişmekte olan ülkeler olmak üzere dünyada bir hayli yagınlaştı: Latin Amerika’da, Asya’da, Afrika’da, Avrupa’da. 1980’lerden sonra darbeler daha az sıklıkta görülmeye başlandı. Hükûmetlerin sosyal ve ekonomik sorunları çözmekte yaşadıkları sorunlar ve dolayısıyla ortaya çıkan yeni sorunlar bu darbelerin başlıca sebeplerini oluşturmaktadır.

ŞİLİ

Bütün bu görünür sebeplerin yanında darbeler ayrıca güçlü devletler tarafından zayıf ve küçük devletler üzerindeki emellerini gerçekleştirmede etkili bir silah olarak kullanılmaktadır. Bunun en canlı örneği Şili’de Salvador Allende hükûmetinin devrilmesi ve Allende’nin öldürülmesiyle sonuçlanan darbedeki ABD ve CIA etkisinde görülebilir.

VENEZUELA

2002’de Venezuela’da oy çokluğu ile seçilmiş olan Hugo Chavez’e karşı ABD destekli bir darbe yapıldı; darbe başarılıydı ama hemen yıkıldı. Darbenin etkisi Chavez yanlısı halk gösterileri, ordunun Chavez yanlısı tutumu sebebiyle kolayca ortadan kalktı. Chavez darbeden 2 gün sonra yeniden iktidarı ele geçirdi, askerî cunta dağıtıldı. Bu gibi durumlarda halk gösterilerinin darbeleri ters çevirebileceği ve istedikleri liderleri geri getirip iktidara oturtabilecekleri anlaşılmış oldu. Hatta bu olaydan sonra Chavez’e yönelik halk desteğinin daha da artması darbeden istenilen sonucun tam aksine bir gelişme oldu.

TÜRKİYE

Ana madde: Türkiye’de askerî müdahaleler

TSK, iç güvenliğin tehdit altında olduğunu ifade ederek zaman zaman sivil yönetime müdahale etmiştir. Bu müdahalelerde temel hukuki dayanak Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu’nun 35. maddesinde yer alan “Madde 35 – Silahlı Kuvvetlerin vazifesi; Türk yurdunu ve Anayasa ile tayin edilmiş olan Türkiye Cumhuriyetini kollamak ve korumaktır.”hükmü olmuştur. Ancak 12 Eylül Darbesi’nin yargılanması için hazırlanan iddianamede bu maddenin darbeye meşruiyet kazandırmayacağı ve hiçbir kanun maddesinin Anayasa’nın üzerinde olamayacağının altı çizildi. Devlet düzeninin temel kurumlarından TBMM ve tüm hak ve özgürlükleri ortadan kaldırmak için 35. maddeyi gerekçe göstermenin hukuka aykırılığa kılıf bulma gayreti olduğu aktarıldı.

TSK 1960 ve 1980 yıllarında iki kez yönetime el koymuş, 1971 ve 1997 yıllarında ise postmodern darbe ile hükûmeti istifaya zorlamıştır.

Türkiye 1950 yılındaki demokratik seçimlerle çok partili hayata geçiş yaptığı dönemden sonra, millet iradesine dayanan demokratik düzen neredeyse her on yılda bir askeri müdahalelerle kesintiye uğradı. İlki 27 Mayıs 1960’da olmak üzere; 12 Mart 1971’de (muhtıra), 12 Eylül 1980’de, 28 Şubat 1997’de (postmodern darbe) ve 15 Temmuz 2016‘da arka arkaya askeri müdahalelere tanık oldu.

YUNANİSTAN’IN NATO’YA ALINMASI

NATO’nun askerî kanadından 1974’te çıkan Yunanistan’ın, karşılığında Türkiye’ye hiçbir taviz verilmeden 1981’de veto edilmeden tekrar NATO’ya kabulü de ancak 12 Eylül 1980 darbesinden sonra mümkün olabilmiştir.

TARİHTE DARBE YAŞAMIŞ ÜLKELER

AFRİKA

  • CezayirCezayir: 1965–1976,1992–1994
  • Benin Benin: 1963–1964,1965–1968,1969–1970,1972–1975
  • Burkina Faso Burkina Faso: 1966–1977,1980–1991
  • Burundi Burundi: 1966–1974,1976–1979,1987–1992
  • Orta Afrika Cumhuriyeti Orta Afrika Cumhuriyeti: 1966-1.979,1981-1986,2003-2005, 2013-2014
  • Çad Çad: 1975-1979,1982-1989
  • Komorlar Komorlar: 1999–2002
  • Demokratik Kongo Cumhuriyeti Demokratik Kongo Cumhuriyeti: 1965-1971, 1971-1997
  • Kongo Cumhuriyeti Kongo Cumhuriyeti: 1968–1969,1977–1979
  • Fildişi Sahili Fildişi Sahili: 1999–2000
  • Mısır Mısır: 1953-1956,2011-2012,2013-Günümüz
  • Ekvator Ginesi Ekvator Ginesi: 1979–1987
  • Etiyopya Etiyopya: 1974-1987
  • Gambiya Gambiya: 1994-1996
  • Gana Gana: 1966-1969,1972-1975,1975-1979,1981-1993
  • Gine Gine: 1984-1990,2008-2010
  • Gine-Bissau Gine-Bissau: 1980-1984,1999,2003,12.04.2012-11.05.2012
  • Lesotho Lesotho: 1986–1993
  • Liberya Liberya: 1980-1984
  • Libya Libya: 1969-1977,1977-2011
  • Madagaskar Madagaskar: 1972–1976
  • Mali Mali: 1968-1992,21 Mart 2012-12 Nisan 2012
  • Moritanya Moritanya: 1978-1979,1979-1992,2005-2007,2008-2009
  • Nijer Nijer: 1974-1989,1996,1999,2010-2011
  • Nijerya Nijerya: 1966-1975,1975-1979,1983-1985,1985-1993,1993-1998,1998-1999
  • Ruanda Ruanda: 1973-1975
  • São Tomé ve Príncipe Sao Tome ve Principe: 1995,2003
  • Sierra Leone Sierra Leone: 1967-1968,1992-1996,1997-1998
  • SomaliSomali: 1969-1976,1980-1991
  • Sudan Sudan: 1958-1964,1969-1971,1985-1986,1989-1993
  • Togo Togo: 1967–1979
  • UgandaUganda: 1971-1979,1985-1986

KUZEY VE GÜNEY AMERİKA

  • Arjantin Arjantin: 1930-1932,1943-1946,1955-1958,1966-1973,1976-1983
  • Bolivya Bolivya: 1839-1843,1848,1857-1861,1861,1864-1872,1876-1879,1899, 1920-1921,1930-1931,1936-1940,1946-1947,1951-1952,1964-1966,1970-1982
  • Brezilya Brezilya: 1889-1891,1930-1946,1964-1985
  • ŞiliŞili: 1924-1925,1927-1931,1973-1990
  • KolombiyaKolombiya: 1953–1958
  • Kosta RikaKosta Rika: 1868-1870,1876-1882,1917-1919
  • Küba Küba: 1933,1952-1959
  • Dominik Cumhuriyeti Dominik Cumhuriyeti: 1899,1930-1961
  • EkvadorEkvador: 1876-1883,1935-1938,1947,1963-1966,1972-1979
  • El Salvador El Salvador: 1885-1911,1931-1979
  • Guatemala Guatemala: 1944-1945,1954-1957,1957-1966,1970-1986
  • Haiti Haiti: 1950,1956-1957,1957-1990,1991-1994
  • Honduras Honduras: 1956-1957,1963-1971,1972-1982
  • Meksika Meksika: 1876,1877-1880,1884-1911
  • Nikaragua Nikaragua: 1937-1956,1967-1979
  • Panama Panama: 1968-1989
  • Paraguay Paraguay: 1940-1948,1954-1989
  • Peru Peru: 1842–1844,1865–1867,1872,1879–1881,1914–1915,1930–1931,1948–1950, 1962–1963,1968–1980
  • Surinam Surinam: 1980-1988
  • UruguayUruguay: 1865–1868,1876–1879,1933–1938,1973–1985
  • VenezuelaVenezuela: 1858–1859,1859–1861,1861–1863,1908–1913,1922–1929,1931–1935i1948–1958

ASYA, PASİFİK VE ORTADOĞU

  • Bangladeş Bangladeş: 1975–1981,1982–1986
  • Burma Burma: 1962-1974,1988-2011
  • Kamboçya Kamboçya: 1970-1975
  • Çin Cumhuriyeti Tayvan: 1912-1928,1928-1949
  • Fiji Fiji: 1987,2000,2006-devam ediyor
  • Endonezya Endonezya: 1967-1998
  • İran İran: 1923-1925, 1950-1951, 1953-1957 , 1978-1979
  • Irak Irak: 1933-1935, 1937-1938, 1949-1950, 1952-1953, 1958-1963 , 1963-1979
  • Güney Kore Güney Kore: 1961-1963,1980
  • Laos Laos: 1959–1960
  • Pakistan Pakistan: 1958–1971,1977–1988,1999–2008
  • Filipinler Filipinler: 1972-1981
  • Suriye Suriye: 1949, 1951-1954, 1963-1972
  • Tayland Tayland: 1933-1945, 1946-1973, 1976-1988, 1991-1992 , 2006-2008 , 2014-günümüz
  • Güney Vietnam Güney Vietnam: 1963–1967
  • Yemen Yemen Arap Cumhuriyeti: 1962–1967,1974–1982

AVRUPA

  • Bulgaristan Bulgaristan: 1934-1935/ 1944-1946
  • Fransa Fransa: 1940–1944
  • Yunanistan Yunanistan: 1925-1926/1936-1941/1967-1974
  • İtalya İtalya: 1943-1945
  • Polonya Polonya: 1926-1935/1981-1983
  • Portekiz Portekiz: 1926-1933/1933-1974
  • Romanya Romanya: 1940-1944
  • Rusya Rusya: 1918-1920
  • İspanya İspanya: 1923-1930/1936-1975
  • Türkiye Türkiye:Türkiye: 1960-1961, 1980-1983

YAKIN TARİHTE DARBEYLE İŞBAŞINA GELEN LİDERLER

Ad Ülke Tarih
Cemal Gürsel Türkiye Türkiye 1960
Yorgo Papadopulos Yunanistan Yunanistan 1967
Saddam Hüseyin Irak Irak 1968
Muammer Kaddafi Libya Libya 1969
Kâbus bin Seyd El Ebu Seyd Umman Umman 1970
Augusto Pinochet Şili Şili 1973
Ziya ül Hak Pakistan Pakistan 1978
Teodoro Obiang Nguema Mbasogo Ekvator Ginesi Ekvator Ginesi 1979
Kenan Evren Türkiye Türkiye 1980
Lansana Conté Gine Gine 1984
Blaise Compaoré Burkina Faso Burkina Faso 1987
Zeynel Abidin Bin Ali Tunus Tunus 1987
Than Shwe Myanmar Myanmar 1988
Ömer el-Beşir Sudan Sudan 1989
Yahya Jammeh* Gambiya Gambia 1994
Hamad bin Halife es-Sani Katar Katar 1995
Pervez Müşerref Pakistan Pakistan 1999
François Bozizé* Orta Afrika Cumhuriyeti Orta Afrika Cumhuriyeti 2003
Frank Bainimarama Fiji Fiji 2006
Muhammed Veled Abdül Aziz Moritanya Moritanya 2008
Andry Rajoelina Madagaskar Madagaskar 2009
Roberto Micheletti Honduras Honduras 2009
Abdülfettah El Sisi Mısır Mısır 2013
Prayuth Chan-ocha Tayland Tayland 2014
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ